گذری بر تاریخچه کاروانهای حج در گرگان

حج از اعمالي است كه پيش از اسلام وجود داشته است و سابقه حج گزاري به حضرت آدم(ع) مي‌رسد و ابراهيم خليل (ص) آن را احيا كرد و انسان‌هاي موحد در تمام اعصار براي انجام اين فريضه به سرزمين مكه عزيمت مي كردند، اين عمل بعد از اسلام نيز ادامه يافت و توسط حضرت خاتم (ص) كامل شد.
ايرانيان نيز با طلوع خورشيد اسلام در اين سرزمين همانند همه مسلمين به اين سفر معنوي توجه و عنايت خاصي داشته اند. مردم سرزمين جرجان و استرآباد كه از قرون اوليه اسلام با پذيرش اين دين آسماني گرايش قلبي به اين آيين  خصوصا اهل بين عصمت و طهارت (ع) داشتند، فريضه حج را انجام مي دادند و همانند ساير نقاط اين سفر به سبك و سياق خاص خودش و در قالب كاروانهايي كه متشكل از افراد علاقمند بود  انجام مي‌گرفت.

آرام آرام در سده ها اخير چگونگي اين سفر شكل  خاصي به خود گرفت و افرادي با جمع كردن زائران كار انتقال و انجام امور تشريفاتي و تداركاتي آنان  را در قبال دريافت وجهي انجام مي دادند. در تمام اين دورانها در سرزمين گرگان نيز همانند ساير مناطق عمل مي‌شد.
دردهه 1330 شمسي  به منظور تشکیل کاروان‌های حج ،کمیسیون حج در فرمانداری هر شهر منعقد می شد وافراد تقاضای صدور برگ صلاحیت تشرّف به حج می‌کردند و پس از موافقت کمیسیون، به شهربانی معرفی می‌شدند و تقاضای گذرنامه می کردند و بعد از اخذ گذرنامه، به سفارت عربستان سعودی مراجعه و ویزا ‌می‌گرفتند و از ایران با هواپیما و یا از عراق و یا از ممالک دیگر، از راه زمینی به جدّه  می رفتند.
   تا قبل از دهه 50 خورشیدی در گرگان کاروان حجاج به طور رسمی وجود نداشت، معمولا رسم بر این بود که عده ای از مردم به صورت گروهی جمع شده یکی از آنان به نمایندگی بقیه مقدمات کار را انجام می داد و برای افراد تذکره (گذرنامه) تهیه می‌کرد، سپس افراد با زمان بندی خاصی از گرگان (استرآباد) راه می افتادند. اغلب معمول بر این بود که با در نظر گرفتن حوادث و وقایع احتمالی کمی زودتر از زمان محاسبه شده حرکت می کردند تا در ایام ذیحجه در مکه باشند. حجاج معمولا در مسیر حرکت خود (یا در رفت و یا در برگشت) علاوه بر زیارت مکه، مدینه منوره، و عتبات عالیات به زیارت بیت المقدس به فلسطين نیز می رفتند و گروهی از تجار که تمکن مالی داشتند معمولا پس از یک سفر زیارتی در مسیر رفت، مسیر برگشت خود را با سیاحت در لبنان، سوریه و حتی مصر کامل می کردند.
حجاج استرآباد معمولا از دو مسیر عمده برای حج از استرآباد خارج می شدند، یکی مسیر جنوبی بود که از رشته کوه های البرز (از راه هزارجریب) عبور کرده و از طریق استان سمنان کنونی به طهران و سپس به قم و ازآنجا به سمت عتبات رفته و پس از زیارت عتبات راه خود را به سمت مدینه منوره و مکه معظمه ادامه می دادند. گروهی دیگر که معمولا از قشر تجار بودند از مسیر شمال و دریا به بادکوبه (باکو) رفته و از آنجا به لبنان، سوریه، اورشلیم و سپس به مدینه و مکه می رفتند و پس از به جا آوردن اعمال حج و اندکی توقف و گشت و گذار در عربستان در مسیر برگشت به عراق آمده، پس از زیارت در عتبات از مرز خاکی وارد ایران می شدند.
طبق گفته شفاهی افراد كهنسال گاهی اوقات این سفر تا سه سال هم به طول می انجامید و گاهی نیز بسیاری از افراد به دلیل ضعف و ناتوانی جسمی و یا بروز حوادثی چون گرما زدگی، دریا زدگی، طوفان و تلاطم دریا، حملات راهزنان و ... جان می باختند.
در اواسط دوره پهلوی دوم با راه افتادن کاروان های زیارتی رسمی در تهران، گروه های مذکور از گرگان عازم تهران شده و از آنجا مسیر خود را برای طواف خانه خدا به همراه کاروان ادامه می دادند، تا اینکه در دهه آخر حکومت پهلوی مسیرهای کاروانی تبدیل به مسیر هوایی شد. در همین اوان بود که شخصی به نام حاج رمضانعلی خراسانی (متوفي1372ش) به نمایندگی از یک کاروان زیارتی در تهران، حجاج گرگانی را جمع کرده، اسم نویسی می کرد و از گرگان به تهران می برد.
از سال 1351شمسي آقاي حاج رمضان خراسانی  و بعد از ايشان افرادي همچون مرحوم حاج سيد يحيي قدس علوي،  نخستین کاروان‌هاي زیارتی مستقل را در گرگان راه اندازی کردند و این بار بدون واسطه‌ی کاروان تهرانی، گرگانی ها را به حج بردند، در نخستین سفر مستقل گرگانی ها به مکه افرادی چون، حاج عبدالصمد کاویانی (متوفي1390ش)، حاج محمد شهیدی (متوفي1363ش)، حاج شیخ رسول رضایی (متولد1312ش)، حاج محمد پارسا و حاج سيد علی اکبر قریشی و ... به عنوان خدمه همراه كاروان‌ها بودند که همگی بعد ها به طور مستقل مدیر کاروان زیارتی شدند.