حجر اسماعيل

كليات

در فاصله ميان ركن عراقى (شمالي) و شامى(غربي)، ديوارى است با ارتفاع 30/ 1 متر كه قوسى شكل بوده و حجر اسماعيل ناميده مى‏شود.«حِجْر» به معناى پناه و دامن است و از اين رو به اسماعيل عليه السلام منسوب كرده ‏اند كه وقتى ديوارهاى كعبه بر افراشته شد، او براى پناه بردن از گرماى خورشيد، در سايه و كنار اين ديوار مى‏ نشست و يا اين‏كه سايبانى كنار آن براى خود مى‏ ساخت و در آن پناه مى ‏گرفت. حجر اسماعيل يادگار زمان ابراهيم و اسماعيل عليه السلام است. بنابراين، قدمت و پيشينه آن به زمان بناى كعبه به دست ابراهيم عليه السلام مى‏ رسد.

نقل‏هاى تاريخى حكايت از آن دارد كه اسماعيل عليه السلام در همين قسمت زندگى مى‏ كرد و خيمه‏ گاه او در اين سوى بوده است. مادرش هاجر نيز با وى در همين جا مى‏ زيست و پس از رحلت، در حجر دفن شد. از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه فرمود: «الحِجْرُ بَيْتُ إسماعيل، وَ فِيهِ قَبْرُ هاجَر و قَبْرُ إسْماعِيل.» «حجر، خانه اسماعيل و محل دفن هاجر و اسماعيل است.». در برخى از روايات آمده است كه پيامبران زيادى در اينجا مدفون شده ‏اند.

منشا پيدايش حجر

اين مكان با راهنمايى جبرئيل امين، محل نزول ابراهيم خليل عليه السلام و همسرش هاجر و كودك شير خواره‏ اش اسماعيل عليه السلام شد و به امر الهى خانه و مأواى اسماعيل و مادرش گشت. بر طبق نقلى كه شيخ كلينى از امام صادق عليه السلام آورده است، هنگامى كه اسماعيل ولادت يافت، ابراهيم عليه السلام او و مادرش را بر الاغى سوار كرد و با راهنمايى جبرئيل حركت كردند تا به جايگاه حجر رسيدند. آنان مقدارى غذا و آب به همراه خود داشتند. محل كعبه به صورت تپه اى كوچك و تلى از خاك سرخ مملو از كلوخ بود، ابراهيم روى به جانب جبرئيل كرد و پرسيد: آيا بدين‏جا ماموريت يافته‏ اى؟ در پاسخ شنيد: آرى!

 ابراهيم عليه السلام با راهنمايى جبرئيل عليه السلام ، آن دو را در كنار حِجر اسماعيل‏ كنونى جاى داد و سايه‏ بانى براى آنان فراهم كرد و گفت: رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ؛ «خدايا! من ذُرّيّه خود را در اين سرزمينِ بى‏كشت و زرع، در كنار خانه‏ات جاى دادم.»

 و بدين‏ سان اينجا خانه اسماعيل شد بيش از آنكه نام حجر اسماعيل به خود گيرد. از همين روست كه مى ‏بينيم گاهى در روايات از آن تعبير به منزل و بيت اسماعيل مى ‏شود؛ مثل روايتى كه مفضل بن عمر از امام صادق عليه السلام نقل كرده است كه: حجر خانه اسماعيل است. اسماعيل در اين خانه پرورش يافت و رشد كرد و منشأ آثارى جاويدان شد.

 حجر قسمتي از كعبه

حجر در بناى معروف به بناى ابراهيم، داخل كعبه بود،  قريش در بازسازى كعبه، حجر را به خاطر عدم توانايى مالى در بازسازى كامل، از كعبه بيرون گذاشتند؛ يعنى حدود سه متر. بنابراين، از ديوار كعبه تا 3 متر در طول، جزو كعبه است. طول حِجر 80/ 6 متر است. ياقوت حموى انتخاب نام حِجر را هم براى آن از همين‏ روى مى‏ داند كه در بناى قريش آن را بيرون گذاشته اما حدود آن را مشخص كردند. به همين دليل است كه حجر مى ‏بايد در داخل محدوده طواف باشد و نمى‏ بايست كسى آن را از طواف خارج كند.

 پيامبر صلى الله عليه و آله به عايشه فرمودند: هرگاه خواستى دركعبه نماز بگزارى، درحجرنمازگزار كه بخشى از كعبه است، ليكن قوم تو آنگاه كه كعبه را مى ‏ساختند، از طول آن كاستند و آن را بيرون كعبه قرار دادند. اين گفته پيامبر صلى الله عليه و آله نيز سندى است براى اين كه طواف در داخل حجر جايز نيست.

مدفونين در حجر

  1. عده‏اى از پيامبران‏

اين مكان مدفن عده‏اى از پيامبران الهى است و سرانجام محلى كه به امر خداوند و هدايت جبرئيل امين به عنوان خانه اسماعيل مشخص شده بود، آرامگاه و مضجع عده ‏اى از رادمردان متصل به رشته وحى خداوندى گرديد تا از نو منشأ نور و هدايت گردد و عنوان آيت پروردگارى به خود گيرد و بازتابش جهان را فراگيرد.

در پايانِ روايتى كه شيخ كلينى به سندش از معاويه بن عمار از حضرت امام صادق عليه السلام درباره حجر اسماعيل نقل كرده، چنين آمده است: .. فيه قبور الأنبياء؛در آن قبرهاى پيامبران است.

از جمله پيامبرانى كه احتمال دفن او در حجر اسماعيل داده شده است، حضرت هود عليه السلام است. اين مطلب را علامه مجلسى به عنوان يكى از اقوالى كه در محل دفن اين پيامبر گفته شده است، نقل مى ‏كند و پس از آن، ديگر اقوال را كه عبارت از دفن آن حضرت در حضرموت و يا در نجف اشرف، در نزديكى قبر اميرمؤمنان عليه السلام است نقل كرده و بعد به صورتى جمع مى‏ كند. هم اكنون در وادى السلام نجف اشرف قبر هود و صالح وجود دارد كه زيارتگاه مؤمنان است.

  1. مادر اسماعيل‏

ظاهراً نخستين كسى كه پيكر او در اين مكان به خاك سپرده شده، هاجر مادر اسماعيل است و همان‏گونه كه گفتيم، اسماعيل پس از دفن مادر، اطراف آن را سنگ‏چين كرد تا زير پاى مردم قرار نگيرد. اين كار او شدت علاقه‏ اش را به مادر رنج كشيده‏اش نشان مى‏ دهد.

شيخ صدوق در علل الشرايع به اسنادش از ابوبكر حضرمى از امام صادق عليه السلام نقل مى‏ كند: اسماعيل مادر خود را در حجر دفن كرد و قبر او را بالا آورد و بر آن ديوارى ساخت تا قبر مادرش زير پاى قرار نگيرد. اصل دفن مادر اسماعيل در حجر را بسيارى از مورخان، از جمله ابن‏ هشام در السيرة النبوية و ديگران نقل كرده‏اند.

بر حسب نقل ابن‏ سعد در الطبقات الكبرى اسماعيل هنگام مرگ مادر، جوانى بيست ساله بود و مادرش در نود سالگى وفات يافت و اسماعيل وى را در حجر دفن كرد.

3. اسماعيل‏

و تقدير چنين بود كه سرانجام مدفن اسماعيل در كنار بيت الهى قرار گيرد و خانه او جايگاه دفن پيكر وى گردد و در جوار قبر مادر زجر كشيده‏ اش بيارامد. دفن اسماعيل در حجر را در كتاب‏هاى روايى و تاريخى و برخى‏ تفاسير آورده‏ اند؛ از جمله: شيخ كلينى به سندش از مفضل بن عمر از امام صادق عليه السلام روايت كرده است: حجر خانه اسماعيل است و در آن قبر هاجر و قبر اسماعيل است. در وسائل الشيعه به نقل از علل الشرايع از امام صادق عليه السلام روايت شده است: اسماعيل بعد (از پدرش ابراهيم) وفات يافت در حالى كه 130 سال داشت و در جوار مادرش در حجر دفن شد.

عبداللَّه بن زبير، هنگام تجديد بناى كعبه، حِجر را حفر كرد و در آن سنگى به رنگ سبز يافت؛ از قريش در اين باره پرسيد، عبداللَّه بن صفوان گفت: گور اسماعيل عليه السلام است؛ لذا ابن زبير آن را به حال خود رها كرد. او در اين حفريات پايه‏ هاى كعبه در زمان ابراهيم عليه السلام را كشف كرد و آن را بر همان اساس بازسازى كرد. بنابراين، حِجر اسماعيل كنونى، در دوران وى جزو بيت قرار گرفت.

4. دختران اسماعيل‏

چند تن از دختران اسماعيل، از جمله كسانى هستند كه در حجر اسماعيل به خاك سپرده شدند. در كافى به نقل از امام صادق عليه السلام روايت شده است: در حجر نزديك ركن سوم كعبه (غربى) تنى چند از دختران اسماعيل دفن شده‏اند.

 فضيلت حجر اسماعيل

بر اساس رواياتي كه شيخ حر عاملى در وسائل الشيعه عنوانى را براي آنها باز كرده است فضيلت و استحباب نماز در حجر اسماعيل پس از حطيم، مقام ابراهيم، قرار دارد و پس از آن هر جايى كه نزديك‏تر به كعبه باشد.

حسن بن جهم مى‏ گويد: از امام رضا عليه السلام درباره بهترين جا در مسجدالحرام كه نماز در آن فضيلت دارد پرسيدم، حضرت فرمود: حطيم كه در حد فاصل‏ بين حجرالاسود و در كعبه واقع است. پرسيدم: پس از آن كجاست؟ فرمود: نزد مقام ابراهيم؛ عرض كردم: پس از آن؟ فرمود: در حجر (اسماعيل)؛ پرسيدم: پس از آن؟ فرمود: هر جا كه به كعبه نزديك‏تر باشد.

 اما از برخى ديگر از روايات دانسته مى‏ شود كه اين فضيلت در رتبه دوم قرار دارد؛ مانند روايتى كه شيخ صدوق (ره) از حضرت امام صادق عليه السلام نقل كرده است: اگر بتوانى كه همه نمازهاى واجب وغير واجب را در حطيم به جاى آورى، به جاى آور، كه بهترين جاى روى زمين است و بين درِ كعبه و حجر الاسود واقع است و اينجاست كه خداوند توبه آدم را پذيرفت. پس از آن نماز در حجر افضل است و پس از آن در حد فاصل ركن عراقى و درِ كعبه كه جايگاه اول مقام ابراهيم بوده است، و پس از آن نماز در پشت مقام ابراهيم (در جايگاه فعلى آن) و هر چه كه به كعبه نزديك باشى افضل است.

گفتنى است استحباب نماز در حجر اسماعيل مربوط به غير از نماز طواف واجب است؛ چه آنكه نماز طواف واجب بايد در نزد مقام  بجا آورده شود.

حِجر در گذر زمان

تا پيش از دوره منصور ديوار حجر، با سنگ‏هاى معمولىِ روى هم چيده شده بنا شده بود، اما نخستين بار منصور عباسى، حجر اسماعيل را با سنگ‏هاى سفيد پوشانيد. پس از آن در دوره مهدى و نيز هارون عباسى اين سنگ‏ها تعويض و نو شدند و اين كار در دوره‏ هاى مختلف ادامه يافت.

 چراكسه حِجْر اسماعيل‏ را هم با سنگ مرمر تعمير كردند و براى آن پرده‏اى از حرير مشكى كه آن را از داخل و خارج بپوشاند، فرستادند. اين نخستين پرده در نوع خود براى حجر اسماعيل‏ و آخرين آن بود.

در دوره منصور عباسى، زمين آن با سنگ مرمر پوشيده شد و در سال‏هاى 161 ق. و 283 ق. و سال‏هاى بعد نيز همواره سنگ‏هاى حِجْر را تعويض و ترميم مى‏كرده‏ اند و اكنون نيز با سنگ مرمر مفروش است.

آخرين بار در سال 1417 ق در جريان بازسازى اساسى كعبه، سنگ‏هاى آن و نيز فانوس‏هايى كه روى آن قرار دارد تعويض شدند.

حِجر كه اكنون با نيم دايره‏اى كوتاه محصور شده، داراى ديوارى به ارتفاع 32/ 1 متر و پهناى 5/1 با دو ورودي شرقى و غربى است. طول آن از ديوار كعبه (زير ناودان طلا) تا ديوار حِجر، حدود 80/6 متر و عرض آن ميان دو در شرقى و غربى 77/ 8 متر است. از اين مقدار سه متر آن، كه از ديوار كعبه آغاز مى ‏شود، در طول، جزو كعبه و بناى اصلى است. 

حجراسماعيل در فقه

حجر اسماعيل‏، در نگاه فقه حرمت خاصى يافته است، وبا آنكه جزء كعبه نيست، ليكن بايد چون كعبه مورد طواف قرار گيرد، ومسلمانان بايد آن را بسان كعبه، در طواف خود قرار دهند، ودر طواف حق داخل شدن در آن وحتى حركت بر ديوار آن را ندارند، گويا حِجْر، كعبه است وهمچون كعبه بايد دل نزد آن سپرند، وبه هنگام احرام بستن براى حج، احرام بستن از درون آن مستحب شمرده شده است. اكنون گذرا برخي از مباحثي را كه در فقه پيرامون حجر مطرح شده است را بازگو مي نماييم:

1. نماز در حجر اسماعيل‏

هماننطور كه ذكر شد حجراسماعيل دومين يا سومين مكاني است كه در مسجدالحرام از جهت اهميت و ثواب براي اقامه نماز معرفي شده است. البته در خود حجر نيز زير ناودان رحمت از امتياز بيشتري برخوردار است.

2. لزوم طواف در خارج حجر اسماعيل‏

از آنجا كه حجر را جزو كعبه دانسته اند لذا طواف از داخل آن باطل است

3. جايز نبودن حركت روى ديوار حجر در طواف‏

4. جايز نبودن خواندن نماز طواف واجب در حجر

ذكر شد كه ( برابر فتواي عموم مراجع و مشهور ) نماز طواف واجب را حتما بايد پشت مقام ابراهيم اقامه نمود.

5. استحباب نماز پيش از احرام حج در حجر

مستحب است حاجي پيش از احرام حج دو ركعت نماز پشت مقام يا در حجراسماعيل بجا آورد.

6. استحباب احرام حج در حجر اسماعيل‏

هشتم ذى ‏الحجه را روز ترويه گويند. بيشتر حاجيان در اين روز محرم شده و آماده حركت به سوى عرفات مى‏شوند. بايد در مكه احرام بست، اما فضيلت آن، احرام بستن از مسجد الحرام از كنار مقام ابراهيم يا در ميان حجر اسماعيل است.

7. حجر اسماعيل محل اعلام‏

هداياى كعبه و چگونگى مصرف آن، يكى از مسائلى است كه در فقه مطرح است. شيخ صدوق (ره) روايت كرده است: كعبه نمى‏ خورد، و نمى ‏آشامد هر چه كه براى آن هديه آورده شود براى زائران كعبه است. همچنين روايت كرده است:بر روى حجر ندا شود: هر كس كه خرجى او تمام شده است حاضر شود، آن‏گاه از هديه كعبه به او داده شود.

8. ناودان حجر و قبله مدينه‏

در مباحث مربوط به ناودان گذشت كه پيامبر فرمودند : محرابي علي الميزاب يعني محراب ايشان به سمت اين ضلع از كعبه و در واقع به سمت حجر اسماعيل است.