اسرار اخلاقى حج

قرآن مهم‌ترين هدف انبياى الهى را، تزكيه و اصلاح نفوس بشرى دانسته (يُزَكِّيهِمْ) و پيامبر گرامى اسلام نيز، هدف از بعثت خود را به اتمام رساندن كرامت‌هاى اخلاقى معرفى كرده است (انّما بعثت لاتمم مكارم الاخلاق)...بر اين اساس مهم‌ترين برنامۀ مذهب، تربيت اخلاقى انسان‌ها است و حج يك برنامه تربيتى است كه مى‌تواند با آموزه‌هاى جامع و سازندۀ خود، انسان‌هاى نمونه و كاملى بپروراند و درس‌ها و پيام‌هاى اخلاقى فراوانى، براى حج‌گزاران داشته باشد.
اگر حج به صورت صحيح و با محتواى دقيق، كامل و واقعى انجام شود، روح انسان را لطيف، ارادۀ او را قوى، نفس وى را پاك و منزّه و غرايز طغيانگر او را تعديل و كنترل مى‌كند. به عنوان نمونه: پرهيز از محرّمات احرام و دقت فراوان درعمل به وظايف شخص محرم، تمرين عملى در راستاى رياضت و طهارت نفس است و باعث مى‌شود، شخص در برابر وسوسه‌هاى شيطانى و خواسته‌هاى نفسانى، مقاومت كند و اين را ذخيره‌اى براى روزهاى آتى قرار دهد.
مهم‌ترين سفارش امام صادق (ع) به حج‌گزاران، پاكسازى درون و اخلاق، رأفت، زهد و آزادگى از همۀ تعلّقات و ... را از خود به ظهور مى‌رسانند.
همۀ اينها منافع و بركات معنوى است كه در سايۀ اين سير درونى و حضور در مكان‌هاى مقدس و ارتباط تنگاتنگ با صالحان و مؤمنان، به دست مى‌آيد؛ چنان كه قرآن مى‌فرمايد: لِيَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ وَ يَذْكُرُوا اسْمَ اللّٰهِ ... ؛ «مردم رابراى حج فرا خوان تا از هر جا گرد آمده، منافع خويش را شاهد باشند و در روزهاى معين، نام خدا را ياد كنند». امام رضا (ع) پس از بيان حكمت‌هاى مختلف حج مى‌فرمايد: «و ما في ذلك لجميع الخلق من المنافع و الرغبة و الرهبة الي الله سبحانه و تعالي» ؛ «براى همۀ مردم منافعى است و شوق و كشش و بيم به سوى پروردگار».

خلق نيكو و حسن

شايد يكى از حكمت‌هاى مهم حج، تمرين و مداومت بر اخلاق حسنه و ملايمت و زيبايى در گفتار است؛ به خصوص در زمان‌هاى گذشته كه حج گزاران نزديك به يك سال باهم در يك كاروان بودند و ارتباط مداومى با هم داشتند. آنان بايد با هم ملاطفت و دوستى نموده و سختى‌ها و دشوارى‌هاى راه را با همدلى وخلق نيكو تحمّل مى‌كردند.
همچنين اگر حج گزار توجه كند كه ميهمان خدا و در محضر اواست، نسبت به بندگان خدا رفتارى ملاطفت آميز و مؤدبانه خواهد داشت. از ديدگاه عارف الهى ملكى تبريزى در چنين صورتى، حج‌گزار ناچار است خلق خود را با رفقايش نيكو گرداند و معاملۀ خود را با آنان دوستانه نمايد و اتصال با آنها را دوست بدارد و به خدمت آنان شايق باشد و آزار آنها را تحمّل كند و از آنان لذّت ببرد و با آنها مأنوس شود، حتى با باربران و كارگران و ... .
از نظر امام باقر (ع) كسى را كه همراهى خوب با مصاحبان خود نباشد، بى بهره از حج مى‌داند ( حسن الصحبة لمن صحبه ).

تواضع و فروتنى

امام على(ع) دربارۀ اين حكمت حج مى‌فرمايد: «جعلّه سبحانه علامة لتواضعهم لعظمته و اذعانهم لعزّتهِ»؛ «خداوند حج را نشانه قرار داد تا بندگان دربرابر عظمت او فروتنى نموده، به عزت و بزرگوارى پروردگار اعتراف كنند».
امام رضا (ع) نيز علّت و فلسفۀ حج را فروتنى، ذلّت وخضوع مى‌داند: «انّ علّة الحجّ الوفادة الي الله... وما فيه من الخضوع و الاستكانة و الذلّ» .
پوشش هم رنگ و هم شكل با ديگران، طواف بنده وار به گرد خانه خدا، سعى وحركت بين دو كوه صفا و مروه، كوتاه كردن موهاى سرو انداختن سنگ به جمرات، پياده روى و ... همه براى از بين بردن روحيه نخوت و خودبزرگ‌بينى و نشانۀ فروتنى و انكسار انسان دربرابر خداوند است؛ چنان كه امام صادق(ع) مسعى را محبوب‌ترين مكان ناميد؛ زيرا جباران و گردن‌كشان در آنجا به ذلّت مى‌افتند و در هنگام هروله، همه ساز و برگ‌ها را از بدن فرو مى‌ريزند.  از ديدگاه مولا مهدى نراقى، يكى از وظايف اساسى حج‌گزاران تواضع و فروتنى براى صاحب خانه و تضرّع و زارى در درگاه عزّت و جلال اواست.